Bộ phim tài liệu Văn nghệ miền Nam với Bác Hồ lựa chọn một cách tiếp cận giàu cảm xúc. Phim đi từ ký ức của những văn nghệ sĩ, những nhân chứng, những người từng gặp Bác hoặc lớn lên trong tình yêu dành cho Bác, để giúp người xem hiểu được chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh gần gũi, giản dị nhưng luôn hiện diện như một điểm tựa tinh thần trong đời sống văn hóa nghệ thuật miền Nam. Mạch phim chậm rãi, lặng lẽ như một dòng hồi tưởng. Nhưng chính sự tiết chế ấy lại tạo nên sức nặng cảm xúc.

“Miền Nam yêu quý luôn ở trong trái tim tôi”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh

Câu nói ấy của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đi qua hơn nửa thế kỷ nhưng vẫn còn nguyên sức lay động. Đó không chỉ là lời khẳng định của một vị lãnh tụ dành cho miền đất phương Nam chưa một lần được trở lại kể từ ngày rời bến Nhà Rồng năm 1911, mà còn là sợi dây tinh thần kết nối hàng triệu trái tim người dân miền Nam với Người.

Những tư liệu quý giá về Bác Hồ được lưu giữ trong nhiều công trình nghiên cứu hàng chục năm qua.

Không phải ngẫu nhiên ekip chọn ca khúc Hoa sen Tháp Mười của nhạc sĩ Trương Quang Lục làm điểm khởi đầu cho câu chuyện. Bởi trong bộ phim này, âm nhạc không chỉ là chất liệu minh họa, mà chính là ký ức về vị cha già kính yêu của dân tộc.

Những chia sẻ của nhạc sĩ Trương Quang Lục về hai lần được gặp Bác Hồ là một trong những chi tiết xúc động nhất phim. Không có những mỹ từ lớn lao, ông chỉ kể bằng giọng mộc mạc rằng Bác "bình dị như một ông nội, ông ngoại ở nhà mình". Chính sự giản dị ấy lại khiến hình tượng Hồ Chí Minh trong phim trở nên gần gũi hơn bao giờ hết.

Nhạc sĩ Trương Quang Lục vẫn miệt mài sáng tác ở tuổi 93.

Hình ảnh Bác Hồ không nằm trong khuôn hình mang tính biểu tượng mà thật sự gần gũi với đời sống tinh thần của văn nghệ sĩ miền Nam. Bác không chỉ là lãnh tụ, mà còn là người luôn dõi theo từng vở diễn, từng bức tranh, từng bài thơ từ chiến trường gửi ra miền Bắc.

Qua lời kể của kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP Hồ Chí Minh, con trai nhà thơ Bảo Định Giang - khán giả thấy được sự quan tâm đặc biệt của Bác với văn nghệ sĩ miền Nam. Những chi tiết như việc Bác dặn phải báo cho Người biết khi có tác phẩm từ chiến trường gửi ra, hay mong muốn được gặp các văn nghệ sĩ miền Nam mỗi khi họ ra Bắc… khiến hình ảnh Hồ Chí Minh hiện lên không chỉ như một nhà lãnh đạo mà còn như một người tri âm của nghệ thuật.

Câu chuyện về kỷ niệm với Bác Hồ của nhà văn Trình Quang Phú.

Đó cũng là sự xúc động của GS.TS - nhà văn Trình Quang Phú khi nhắc lại kỷ niệm với Bác. Năm 1957, trong một lần trả lại đồ vật nhặt được, Trình Quang Phú bất ngờ được Bác gửi lời khen và trao tặng huy hiệu. Từ những điều rất nhỏ như thế, ông bắt đầu hiểu sâu sắc hơn về con người Hồ Chí Minh. Cũng từng may mắn gặp Bác Hồ, GS.TS Trình Quang Phú bắt đầu viết về Bác vào năm 1969 lúc Người ra đi. Khi đó, ông đang công tác ở Ban miền Nam của Trung ương Đảng, lo về báo chí xuất bản, hoạt động rất bí mật. Những bài viết ban đầu được tập hợp thành cuốn Miền Nam trong lòng Bác, gửi ra tiền tuyến như một nguồn động viên tinh thần. Sau đó, mạch viết tiếp tục được nối dài qua nhiều tác phẩm như Người là niềm tin, Bác Hồ ở Phan Thiết, Đường Bác Hồ đi cứu nước, Theo Bác đi kháng chiến.

Sau năm 1975, ông tiếp tục hoàn thiện thêm các công trình như Từ Làng Sen đến bến Nhà Rồng, Theo dấu chân Người và Người đi muôn trùng non nước… Tính đến nay, GS.TS - nhà văn Trình Quang Phú đã dành trọn tâm huyết để viết 8 cuốn sách về Bác - như một hành trình bền bỉ, lặng lẽ, lưu giữ hình ảnh và tư tưởng của Người qua nhiều thế hệ.

Đó là ký ức của NSND Trà Giang về lần được tặng hoa cho Bác tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc năm 1962, và câu nói theo bà suốt đời làm nghề: "Người nghệ sĩ cũng là chiến sĩ trên mặt trận văn hóa". Và cũng là những giọt nước mắt của những người làm phát thanh năm 1969 khi thu âm lại Hoa sen Tháp Mười sau ngày Bác mất...

Một điểm đáng giá khác của phim là cách mở rộng khái niệm văn nghệ sĩ. Đó không chỉ là nhạc sĩ, nhà thơ hay diễn viên, mà còn có những người sáng tạo bằng kiến trúc, bằng tranh cát, bằng điện ảnh.

Hình ảnh kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu dẫn đoàn phim đi giữa không gian văn hóa và tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh gây xúc động cho người xem. Bộ phim không chỉ nói về kỹ thuật thiết kế, mà khơi gợi một triết lý thẩm mỹ tượng đài phải khiến người dân có cảm giác "đang quây quần bên Bác" chứ không phải ngước nhìn một biểu tượng xa cách. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt bộ phim: đưa hình ảnh Hồ Chí Minh trở về gần hơn với đời sống.

Không gian văn hóa và tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh quen thuộc tại TP Hồ Chí Minh chứa đựng nhiều tâm huyết của người thiết kế.

Hay như hành trình của nghệ nhân Ý Lan với 52 bức tranh cát về Bác. Phim dành nhiều thời lượng cho những chia sẻ rất đời thường của bà khi đến lán Nà Nưa. Không phải chân dung hay biểu tượng khiến bà xúc động trước tiên, mà là "một tình cảm rất sâu đậm từ Bác". Chính từ cảm nhận ấy, nghệ thuật trong phim hiện ra không như một nhiệm vụ tuyên truyền, mà như nhu cầu tự thân của cảm xúc.

Đặc biệt, phần nói về bộ phim Vầng trăng thơ ấu qua lời kể của biên kịch Đặng Thanh Bình và đạo diễn Hồ Ngọc Xum giúp người xem hiểu hơn những khó khăn khi tái hiện tuổi thơ Hồ Chí Minh bằng điện ảnh.

Những phân đoạn cậu bé Nguyễn Sinh Cung chứng kiến cảnh người Pháp áp bức dân mình, hay cảnh mất mẹ, phải ẵm em lang thang giữa chợ… được lồng ghép vừa đủ để gợi ra cội nguồn của lòng yêu thương và ý chí nơi Người. Bộ phim không thần thánh hóa nhân vật. Trái lại, phim cố gắng lý giải vì sao từ những mất mát rất đời thường ấy lại hình thành nên một nhân cách lớn.

Văn nghệ miền Nam với Bác Hồ không phải là phim tài liệu có nhiều thủ pháp mới lạ nhưng giá trị của phim nằm ở chiều sâu cảm xúc và sự chân thành. Phim giống như một cuộc trò chuyện dài giữa nhiều thế hệ văn nghệ sĩ miền Nam với Bác Hồ .

Trong bối cảnh hôm nay, khi công nghiệp văn hóa đang được nhắc đến như một động lực phát triển mới, bộ phim cũng gợi mở một suy nghĩ đáng chú ý về những giá trị văn hóa bền vững luôn bắt đầu từ cảm xúc chân thành.

Những bài hát về Bác vẫn được hát bởi thiếu nhi thành phố mang tên Người. Những công trình nghệ thuật về Bác vẫn tiếp tục được sáng tạo với bàn tay, khối óc và sự thăng hoa cảm xúc nghệ thuật của nhiều thế hệ nghệ sĩ. Tình cảm của văn nghệ sĩ miền Nam dành cho Người lặng lẽ mà bền bỉ, đi qua chiến tranh, qua năm tháng, để tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.