Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ vẫn chưa dừng lại.

Đó cũng là nội dung của phóng sự "Hành trình từ ký ức nhân dân" đã được phát sóng ngày 21/7/2026 trên kênh VTV10.

Trong ngôi nhà nhỏ ở xã Hồ Thị Kỷ, tỉnh Cà Mau, ông Tô Chí Lào vẫn cẩn thận lật giở cuốn sổ gia đình đã ngả màu theo năm tháng. Mỗi bức ảnh, mỗi tờ giấy báo tử được ông nâng niu như một phần ký ức không thể phai mờ.

Gia đình ông là một dòng họ có ba Bà mẹ Việt Nam Anh hùng: Mẹ Lưu Thị Cẩn, Mẹ Lê Thị Ba và Mẹ Tôn Thị Chiên. Riêng Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Ba có hai người con trai hi sinh, hai người con khác mang thương tật suốt đời.

Những mất mát ấy đã trở thành một phần lịch sử của dân tộc. Thế nhưng với gia đình ông Lào, vẫn còn một nỗi đau chưa thể khép lại: một người con đã hi sinh nhưng đến nay vẫn chưa tìm được nơi an nghỉ. Ông Lào nhớ lại, thuở nhỏ mẹ từng đưa ông đi hàng trăm cây số để vẽ lại chân dung hai người con liệt sĩ. Khi ấy, gia đình phải đổi tới 15 giạ lúa mới có được hai bức chân dung đặt trên bàn thờ. Trong những năm tháng khó khăn sau chiến tranh, đó không chỉ là một tài sản quý giá mà còn là cách người mẹ lưu giữ hình bóng những người con đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Điều khiến cha mẹ ông day dứt nhất suốt cuộc đời là không biết liệt sĩ Tô Văn Diện đang nằm lại nơi đâu. Hai ông bà qua đời khi tâm nguyện đón con trở về quê hương vẫn chưa thể thực hiện. Giờ đây, lời hứa ấy được trao lại cho thế hệ sau. Người anh trai của ông Lào là thương binh Tô Chí Hồng vẫn kiên trì đi tìm em suốt nhiều thập kỷ. Với gia đình, tìm lại người thân không chỉ để xác định nơi an nghỉ mà còn là cách hoàn thành tâm nguyện của cha mẹ, để cuộc chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ có thể khép lại bằng một cuộc đoàn tụ thiêng liêng.

Câu chuyện của gia đình ông Lào cũng là nỗi niềm chung của hàng vạn gia đình Việt Nam. Sau chiến tranh, vẫn còn nhiều liệt sĩ chưa xác định được danh tính hoặc chưa tìm thấy hài cốt. Mỗi phần mộ vô danh là một gia đình vẫn đang chờ đợi, vẫn còn một lời hẹn chưa thể hoàn thành.

Nhằm từng bước giải quyết những trăn trở ấy, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai trên phạm vi cả nước. Chiến dịch thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước, lực lượng Quân đội, Công an và các địa phương trong công tác tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Từ những cánh rừng, dòng sông từng là chiến trường năm xưa đến từng gia đình còn lưu giữ ký ức về các liệt sĩ, mọi thông tin đều có thể trở thành manh mối quý giá cho công tác tìm kiếm, quy tập.

Nếu trước đây việc xác định danh tính chủ yếu dựa vào hồ sơ lưu trữ và lời kể của nhân chứng thì ngày nay, khoa học công nghệ đang mở ra nhiều cơ hội mới. Ở tuổi 70, ông Tô Chí Lào đã được lực lượng Công an hỗ trợ lấy mẫu ADN để đối chiếu với cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ. Việc lấy mẫu sinh phẩm chỉ diễn ra trong ít phút, nhưng phía sau đó là hơn nửa thế kỷ hi vọng của cả một gia đình. Ông Lào tin rằng, với sự hỗ trợ của Nhà nước và những tiến bộ của công nghệ ADN, ngày người anh trở về sẽ không còn quá xa.

Đồng hành trong hành trình ấy còn có những con người lặng lẽ cống hiến. Ông Hữu Minh Đức, thành viên lực lượng bảo vệ an ninh cơ sở tại xã Hồ Thị Kỷ, nhiều năm qua đã hỗ trợ thân nhân liệt sĩ hoàn thiện hồ sơ, thu thập thông tin và thực hiện các thủ tục phục vụ công tác xác minh.

Không chỉ có lực lượng chức năng, nhiều cựu chiến binh, cựu thanh niên xung phong cũng tiếp tục thực hiện lời hứa với đồng đội năm xưa. Với họ, đưa đồng đội trở về quê hương không chỉ là trách nhiệm mà còn là sự tri ân sâu sắc đối với những người đã ngã xuống.

Mỗi mẫu ADN được cập nhật vào cơ sở dữ liệu quốc gia là thêm một cơ hội để một người lính vô danh được gọi đúng tên mình. Mỗi kết quả giám định thành công cũng đồng nghĩa với việc thêm một gia đình khép lại cuộc tìm kiếm kéo dài suốt nhiều thập kỷ.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hành trình tri ân những người đã hy sinh vẫn đang tiếp diễn. Khi ký ức của các thế hệ đi trước được tiếp nối bằng trách nhiệm của hôm nay và sức mạnh của khoa học công nghệ, hy vọng đưa những người lính chưa trở về đoàn tụ với gia đình vẫn được thắp sáng từng ngày. Đó cũng chính là "mệnh lệnh từ trái tim" của những người đang bền bỉ tiếp nối hành trình tri ân lịch sử.