Tháng Tám luôn gợi nhắc về những thời khắc lịch sử đã làm nên bước ngoặt vĩ đại của dân tộc, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do. Từ mùa Thu lịch sử ấy đã khởi nguồn một mạch chảy bền bỉ của ý chí, lòng yêu nước và khát vọng dựng xây đất nước. Mạch nguồn ấy được bồi đắp bằng biết bao hy sinh của các thế hệ cha ông, trở thành nền tảng tinh thần để mỗi thế hệ người Việt hôm nay tiếp tục gìn giữ, kế thừa và phát huy những giá trị quý báu mà dân tộc đã dày công vun đắp.

Quá khứ không nằm phía sau mà vẫn đang chảy trong hiện tại, trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng tương lai. Khi những giá trị lịch sử được tiếp nối bằng những hành động thiết thực của mỗi con người, truyền thống sẽ không chỉ được gìn giữ mà còn không ngừng lan tỏa và phát triển. Đến với Cất cánh tháng 8 với chủ đề "Mạch nguồn", hành trình ấy đã được kể qua những câu chuyện của những con người bình dị nhưng giàu khát vọng, những người đang lặng lẽ gìn giữ, làm mới và nối dài mạch nguồn dân tộc bằng sự bền bỉ, tinh thần cống hiến và trách nhiệm với cộng đồng, góp phần dựng xây một Việt Nam ngày càng phát triển, tự tin bước vào kỷ nguyên mới.

Khách mời bình luận của chương trình là PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội và ca sĩ Vũ Thùy Linh. Ba diễn giả của chương trình gồm: Ths. Tô Đình Hiệu - Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ xã Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh; cô giáo Vàng Thị Dính - Trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS&THPT Đồng Văn, xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang; GS.TS. Nhà giáo nhân dân Đặng Thị Kim Chi - Nguyên Phó Viện trưởng Viện KH & CN Môi trường, Trường ĐH Bách khoa Hà Nội.

Chia sẻ về chủ đề của chương trình Cất cánh tháng 8 - Mạch nguồn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết: “Cha ông đã để lại cho chúng ta rất nhiều gia tài quý giá. Chính vì thế, một trong những trách nhiệm của thế hệ ngày hôm nay là làm sao giữ gìn những giá trị văn hóa đó, đồng thời tạo ra những giá trị mới và trao truyền cho thế hệ tiếp theo. Những giá trị văn hóa được cha ông để lại vô cùng quý giá để chúng ta có thêm sự tự tin, niềm tự hào và từ những giá trị văn hóa ấy sáng tạo những hành trang mới, sắc thái mới, kể những câu chuyện mới và thể hiện những tinh thần mới của chúng ta. Văn hóa là hồn cốt của dân tộc. Văn hóa còn thì dân tộc còn. Và sự chuyên chở từ mạch nguồn truyền thống ấy sẽ là sức mạnh của chúng ta trong giai đoạn sắp tới”.

Giữ gìn mạch nguồn truyền thống

Có những thanh âm ta không học từ sách vở, nó đến từ lời ru của bà, tiếng hát của mẹ, lớn lên cùng chính quê hương mình. Với ThS. Tô Đình Hiệu - Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ xã Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh, đó là tiếng Then và cây đàn tính của người Tày ở Bình Liêu. Từ một cậu bé lớn lên trong không gian Then của gia đình, rồi trở thành người dạy hát Then, đàn tính, Tô Đình Hiệu đã biến tình yêu của riêng mình thành những lớp học dành cho cộng đồng. Nhưng điều đặc biệt là hành trình ấy không chỉ dừng lại ở Bình Liêu. Có lúc cây đàn tính theo anh sang tận nước Pháp, giữa một không gian cách quê nhà hàng nghìn cây số, tiếng đàn lại mang theo ký ức về bà, về mẹ, về những đêm Then và cả hình ảnh quê hương Bình Liêu. Rồi tiếng đàn trở về nơi nó bắt đầu. Những lớp học của ThS. Tô Đình Hiệu ngày một đông hơn, người lớn có, trẻ nhỏ có, người đã biết đàn, chỉ cho người mới học. Sở thích của cá nhân giờ đây đã trở thành nhu cầu của cả cộng đồng. Bởi với ThS.Tô Đình Hiệu, giữ gìn di sản không chỉ là lưu giữ những gì đang có, mà là làm cho nó tiếp tục được sống trong đời sống hôm nay. Và hành trình ấy bắt đầu từ một tình yêu rất giản dị, tình yêu với những gì mình đã nhận được từ quê hương.

“Tiếng Then đến với tôi không phải là từ sân khấu hay là từ sách vở, mà đến từ chính gia đình của mình, từ lời ru, tiếng hát của bà, của mẹ. Lúc còn nhỏ, tôi không hiểu lời Then, về ý nghĩa của lời Then, thế nhưng tôi cảm nhận được một giai điệu rất đặc biệt. Khi thì dặt dìu, da diết, lúc thì như thủ thỉ tâm tình. Tôi cứ nghe như vậy và lớn lên. Tiếng then dường như đã đi vào tâm hồn của tôi một cách tự nhiên như tiếng nói của quê hương. Và tôi cũng được đắm mình trong những nghi lễ Then của người Tày. Lúc còn nhỏ tôi chỉ cho rằng đó là lẽ sống thường ngày của bản làng. Thế nhưng sau này tôi mới hiểu là, tôi thật sự may mắn khi mà được sống trong không gian di sản của chính dân tộc mình”, ThS. Tô Đình Hiệu chia sẻ.

Đối với ThS. Tô Đình Hiệu, điều khiến anh vui không phải là học được nhiều bài hát Then, không phải là biết đánh nhiều điệu đàn tính mà là những gì mình yêu không ở lại với riêng mình: “Một người làm công tác truyền dạy di sản, công tác bảo tồn di sản thì không mong muốn là mọi người sẽ nhớ mãi về mình, mà chỉ mong muốn những gì mình yêu sẽ tiếp tục sống khi mà mình không còn ở đó nữa. Tôi cho rằng di sản của chúng ta sẽ có sức sống mãnh liệt ở trong đời sống đương đại, miễn là chúng ta không gìn giữ di sản bằng nỗi nhớ mà hãy gìn giữ di sản bằng những người biết hát Then, bằng những người biết đánh đàn tính, bằng những lớp truyền dạy di sản ngày càng nhiều người tìm đến học. Và đặc biệt là bằng những bạn trẻ. Họ sẽ biết tự hào về di sản của cha ông mình. Hành trình cất cánh của di sản cũng từ những điều giản dị như vậy. Và tôi tin rằng khi chúng ta làm được như thế thì di sản sẽ còn sống mãi và trường tồn với lại thời gian”.

Lớp học STEM nơi cao nguyên đá: Hành trình hạnh phúc

Năm 2025, một đội tuyển stem từ cao nguyên đá Đồng Văn đã khiến cả đấu trường phải ngỡ ngàng khi giành Giải Ý chí thép trong cuộc thi Robot Vex IQ cấp quốc gia. Các em còn giành giải Ba cuộc thi vô địch quốc gia Robot ảo Vex VR và đoạt giải Biệt đội STEM cấp trung học cơ sở của báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng tổ chức. Đây là đội tuyển robot đầu tiên của trường phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở và trung học phổ thông Đồng Văn do cô giáo Vàng Thị Dính làm chủ nhiệm. Hành trình đến với STEM của cô Dính không hề dễ dàng khi phải tự mình mày mò học hỏi và làm quen với lập trình, robot, AI. Gần 20 năm gắn bó với học sinh miền cao nguyên đá, cô Dính vẫn miệt mài, bền bỉ đưa tri thức đến với các em học sinh nơi đây với một niềm tin học tập sẽ là cây cầu vững chắc nhất để đưa học trò của mình đến với thế giới rộng lớn.

Nói về hành trình của mình tại Cất cánh, cô Vàng Thị Dính bộc bạch: “Nếu nhìn lại chặng đường đã qua thì điều ảnh hưởng đến tôi nhiều nhất có lẽ chính là gia đình. Gia đình tôi ngày xưa cũng rất khó khăn. Ở quê tôi, những đứa trẻ được đi học đầy đủ là một điều không phải bình thường. Các bạn cùng trang lứa ở quê tôi lúc bấy giờ đa phần bỏ dở giữa chừng để lập gia đình và tiếp tục cuộc sống của những người dân bình thường. Còn bố mẹ tôi nói với tôi rằng là phải học, và chỉ có con đường học hành mới giúp cho cuộc sống sau này đỡ vất vả hơn. Nghe lời bố mẹ nên tôi nỗ lực cố gắng. Lúc đó, tôi cũng không nghĩ rằng là mình học để làm được những điều gì lớn lao cả, mà chỉ có thể nghĩ rằng là mình học để sau này cuộc sống không vất vả như bố mẹ. Và suy nghĩ đó đã theo tôi đến tận bây giờ”.

Khi trở thành giáo viên, cô Dính cho rằng điều tốt nhất mình có thể làm cho học sinh không phải là thay đổi cuộc sống của các em mà là giúp cho các em có cơ hội, có thêm sự lựa chọn cho tương lai của chính mình. “Tôi còn nhớ một kỷ niệm trong thời gian làm công tác chủ nhiệm, có một em học sinh viết trong bài văn về tương lai cho chính mình như thế này - 20 năm sau, hai vợ chồng em ở nhà cắt cỏ chăn bò, còn con em thì lại học trường nội trú Đồng Văn. Đối với mọi người, có thể đó là một câu chuyện rất đỗi bình thường, nhưng tôi nhận thấy ở trong đó một sự an toàn. Các em không dám có ước mơ, cũng không dám suy nghĩ vượt cao xa hơn những thứ mình đang có ở trước mắt. Tôi chợt nghĩ nếu một đứa trẻ được học hành đầy đủ, được mở rộng suy nghĩ và biết rằng sau những dãy núi đá xám xịt đó có cả một thế giới rộng lớn, thì có lẽ các em sẽ có thêm một con đường để bước đi”.

Khi đến với STEM, cô Dính và các học trò không biết robot là gì. Họ phải tự mày mò, tự học hỏi và tự tìm hiểu. Quá trình ấy cũng diễn ra rất khó khăn, gần như là mò kim đáy bể nhưng cả cô trò vẫn rất cố gắng. “Có những lúc đội thi rất nản, bởi vì mình không tìm ra hướng đi. Nhưng cô và trò lúc ấy chỉ nghĩ mình được mượn robot rồi, mà bộ robot ấy lại được chuyển từ thành phố Hà Nội lên tận trên vùng biên cương của Tổ quốc nhưng mình không phát huy được nó, không sử dụng được nó thì cô trò sợ là bộ robot sẽ bị thu hồi, sẽ không được sờ vào nó, không được học hành với nó nữa. Thế nên cô trò cũng không còn cách nào khác, chỉ bảo nhau là phải cố gắng thôi”, cô Dính kể lại.

“Cô trò chúng tôi vẫn nói đó là câu chuyện cổ tích 4.0. Bởi vì đó là đội tuyển đầu tiên của tỉnh Hà Giang. Chúng tôi cũng không thể nghĩ rằng một ngày nào đó mà chúng tôi có thể dám bước ra khỏi dãy núi đá để về với Thủ đô, về giao lưu với các bạn”, cô Dính chia sẻ thêm.

Khơi những mạch nguồn xanh

Là một trong những người đặt nền móng cho ngành khoa học công nghệ môi trường ở Việt Nam, đồng thời là nhà khoa học tiên phong suốt hàng chục năm đi tìm lời giải cho bài toán ô nhiễm tại các làng nghề, GS.TS - Nhà giáo nhân dân Đặng Thị Kim Chi đã được trao giải thưởng Kovalevskaia cùng nhiều giải thưởng khác, ghi nhận những cống hiến bền bỉ và thầm lặng của bà. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa học, là con gái của Giáo sư - Bác sĩ Đặng Vũ Hỷ – một trong những nhà khoa học đầu tiên được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, ngay từ khi còn nhỏ bà đã được cha dạy một điều giản dị nhưng đầy ý nghĩa - Việc học là suốt cả cuộc đời, hãy luôn cố gắng. 

Những năm 1980, khi đất nước còn muôn vàn khó khăn và bảo vệ môi trường vẫn còn là một khái niệm xa lạ, bà đã chọn một con đường ít người đi bởi bà tin rằng rồi đất nước sẽ rất cần những người có kiến thức về môi trường khi bước vào thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa. Từ niềm tin ấy, bà cùng các đồng nghiệp đã đặt những viên gạch đầu tiên cho cả một ngành khoa học lớn sau này. Bền bỉ và tận hiến, mạch nguồn tri thức bà nhận được từ gia đình đã được trao truyền trọn vẹn cho biết bao thế hệ học trò.

“Hồi còn trẻ, tôi là một thiếu nữ ưa thích văn học, văn chương. Tôi thích say mê với những vần thơ, với những bài viết. Nhưng cuộc đời cũng rất lạ. Người ta có thể chọn nghề nhưng có khi nghề lại chọn mình” - GS.TS - Nhà giáo nhân dân Đặng Thị Kim Chi kể lại - “Tôi đã vào Đại học Bách khoa Hà Nội, tôi đã học Khoa Hóa và sau này thì chính nó đã làm cho cuộc đời tôi đi theo một ngã rẽ khác hẳn”.

GS.TS - Nhà giáo nhân dân Đặng Thị Kim Chi luôn tâm niệm rằng kết quả thành công của khoa học kỹ thuật chỉ thực sự có ý nghĩa nếu nó được ứng dụng vào sản xuất và hữu ích. Làm sao để cho làng nghề của Việt Nam vẫn phát triển, nhưng không để lại những hậu quả xấu cho thế hệ mai sau.

Bên cạnh việc nghiên cứu khoa học, một điều rất quan trọng với GS.TS - Nhà giáo nhân dân Đặng Thị Kim Chi đó là phải làm sao cho dòng chảy khoa học phải được tiếp nối bởi nhiều thế hệ. “Suốt hàng chục năm nay, chúng tôi đã tham gia đào tạo rất nhiều lớp sinh viên, Thạc sĩ và cả Tiến sĩ trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Tôi luôn luôn nhắc nhở rằng hãy vì tình yêu đối với đất nước, vì trách nhiệm đối với xã hội, vì trách nhiệm đối với tương lai của con em chúng ta, việc nghiên cứu khoa học và ứng dụng kỹ thuật bảo vệ môi trường là một điều hết sức cần thiết và phải được phát triển”, GS.TS - Nhà giáo nhân dân Đặng Thị Kim Chi nói.

Ba diễn giả trong chương trình Cất cánh tháng 8, mỗi người một hành trình, một cách gìn giữ và tiếp nối, nhưng đều có một niềm tin, đó là những giá trị tốt đẹp sẽ được trao lại cho thế hệ sau. Mạch nguồn ấy có thể khởi đầu từ gia đình, từ những người thầy, từ truyền thống văn hóa; được tiếp sức bằng tri thức, khoa học và khát vọng sáng tạo. Dù bắt đầu từ đâu, mạch nguồn chỉ có thể được nối dài khi mỗi thế hệ biết trân trọng những giá trị đã được trao truyền và tiếp tục vun đắp bằng những khát vọng của thời đại mình. Hành trình ấy được viết nên bởi những con người bình dị, bền bỉ gìn giữ, làm mới và trao truyền những giá trị tốt đẹp, để mạch nguồn Việt Nam không ngừng chảy và tiếp tục tạo nên sức mạnh cho tương lai.