Đầu năm 2022, khi tiếp cận sân bay quốc tế Denver (Mỹ), một phi hành đoàn bất ngờ phát hiện GPS trục trặc, buộc phải chuyển sang hệ thống dẫn đường dự phòng. Sự cố kéo dài hơn một ngày, ảnh hưởng đến nhiều chuyến bay và khiến Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) phải phát cảnh báo. Khoảng 8 tháng sau, kịch bản tương tự lặp lại tại sân bay Dallas-Fort Worth, làm gián đoạn hoạt động bay suốt hai ngày và buộc đóng cửa tạm thời một đường băng. Đến nay, vẫn chưa xác định được bên chịu trách nhiệm.

Những sự cố này làm dấy lên lo ngại về mức độ an toàn của GPS - mạng lưới vệ tinh mà khoảng 6 tỷ người, doanh nghiệp và chính phủ trên toàn cầu phụ thuộc mỗi ngày. Không chỉ hàng không dân dụng, cả nền kinh tế hiện đại cũng có nguy cơ tê liệt nếu hệ thống vệ tinh mong manh này bị tấn công quy mô lớn.

Theo Reuters, hơn hai năm qua, tình trạng nhiễu GPS gia tăng rõ rệt trong khi các biện pháp bảo mật chưa theo kịp. Dù Lầu Năm Góc đã chi hàng tỷ USD để nâng cấp, tiến trình cải tổ toàn diện vẫn chậm chạp. Tháng 3/2025, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) thậm chí phải xem xét tìm giải pháp thay thế GPS vì lý do an ninh quốc gia.

“Không thể đánh giá thấp mức độ phụ thuộc kinh tế và quân sự vào GPS” - chuyên gia Todd Harrison (American Enterprise Institute) nhận định. “Hệ thống này không được thiết kế cho vai trò sống còn như hiện nay, càng không để chống lại các mối đe dọa phức tạp”.

Được Bộ Quốc phòng Mỹ phát triển ban đầu cho mục đích quân sự, GPS dần mở rộng sang dân sự từ thập niên 1980 và trở thành “xương sống” của thời đại số: từ điều phối lưới điện, đồng bộ mạng viễn thông đến ghi nhận thời gian - vị trí trong giao dịch tài chính.

Tuy nhiên, do các vệ tinh GPS quay ở độ cao hơn 20.000 km, tín hiệu đến Trái Đất rất yếu, dễ bị gây nhiễu hoặc giả mạo. Trong bối cảnh xung đột leo thang ở nhiều khu vực, việc gây nhiễu GPS đã trở thành công cụ phổ biến, ảnh hưởng cả vũ khí chính xác lẫn hoạt động dân sự. Hàng nghìn chuyến bay mỗi ngày tại Đông Âu, Trung Đông hay Biển Đen bị tác động, buộc các nền tảng như GPSjam phải ra đời để theo dõi tình trạng này theo thời gian thực.

Báo cáo của OpsGroup cho thấy, số chuyến bay bị ảnh hưởng bởi nhiễu GPS tăng từ khoảng 300 mỗi ngày đầu năm 2024 lên 1.500 vào cuối năm. Riêng hai tháng cao điểm giữa năm, hơn 41.000 chuyến bay gặp sự cố. “Quy mô và tác động của làn sóng giả mạo GPS là chưa từng có tiền lệ” - báo cáo nhấn mạnh.

Điều đáng lo ngại là phi công có thể không hề biết mình đang bị “đánh lừa”. “Không có cảnh báo, không chuông báo động, phi hành đoàn bị che mắt hoàn toàn” - ông Steve Jangelis, Chủ tịch Ủy ban An toàn của Hiệp hội Phi công Mỹ, cảnh báo.

Mỹ đang nỗ lực cải thiện với các vệ tinh GPS III có khả năng chống nhiễu tốt hơn, cùng công nghệ “chùm tia điểm” do Lockheed Martin phát triển. Tuy vậy, theo Space Force, các giải pháp này chỉ giúp giảm thiểu rủi ro chứ không thể loại bỏ hoàn toàn.

Giới chuyên gia cho rằng, bên cạnh nâng cấp GPS, Mỹ cần sớm xây dựng một hệ thống định vị dự phòng. Khảo sát của NextNav cho thấy hơn 80% người dân Mỹ ủng hộ việc này vì an ninh công cộng, an ninh quốc gia và khả năng cạnh tranh toàn cầu.

GPS - biểu tượng của kỷ nguyên kết nối - đang đứng trước thách thức lớn nhất kể từ khi ra đời: hoặc được bảo vệ và bổ trợ kịp thời, hoặc trở thành “điểm yếu chí tử” của thế giới hiện đại.